جاودان‌ياد دكتر محمّد معين ، بر مجلّدات ِ چهارگانه‌ی ِ « برهان ِ قاطع » جلد ِ پنجمی گشوده بود ، با عنوان ِ « تعليقات » ؛ كه در آن « اصلاح برخی مواد متن برهان ، تصحيح مطالب حواشی چهار مجلد ، بحث در باره‌ی لغات » و به‌طور ِ‌كلّی ، يافته‌های ِ تازه‌ی ِ وی آورده شده است . همچنين ، در پايان ِ اين جلد ، فصلی تازه افزوده بود ، تحت ِ عنوان ِ « ذيل » ، كه در آن فقراتی از يادداشت‌ها و نظرات ِ ادبا و پژوهندگان ، با ذكر ِ نام ، درج می‌شد . متأسّفانه ، با درگذشت ِ دكتر معين ، « ذيل » [ و تعليقات نيز ] بسته ماند ؛ و راهی كه وی گشوده بود ، مسدود گشت ؛ در حالی كه دكتر معين به « فرهنگ ِ بسته » باور نداشت . انبان ِ افسوس‌خواری‌مان پر شده ، و گرنه بايد گفت : دريغا و افسوسا !
اين اشاره را از آن روی ضروری دانستم كه ممكن است جناب ِ دكتر علی اشرف صادقی ، از نظر ِ خويش باز‌گشته و آن را در مقاله‌ای يا حاشيه‌ی ِ كتابی اصلاح نموده باشند ؛ امّا به علّت مسدود ماندن ِ « ذيل » ِ برهان ِ قاطع ، يادداشت ِ ايشان همچنان در چاپ‌های ِ پی در پی ِ برهان – كه به طريقه‌ی ِ افست انجام می‌گيرد – به جا مانده و تكرار می‌شود . نگارنده ، اين نظر را توسّط ِ ايشان اصلاح‌شده می‌دانم ، مگر اين كه خود نظر ِ ديگری داشته باشند .
□
در بخش ِ « ذيل » ِ برهان [ ج 5 ، ص 275 ] در باره‌ی ِ « رُستن » آمده است :
          « رستن به معنی روييدن گاه در شعر به فتح اول آمده :
                                        بشاخ مُرد مانم نغز رسته
                                        قضای آسمان او را شكسته
                                                           ( ويس و رامين چاپ محجوب ص 85 ) »
                                                                         علی اشرف صادقی

     دكتر معين افزوده است : « ولی اين تلفظ اصيل نيست و از مجوزات شعری است . »
□
آقای ِ دكتر صادقی ، شعر را در موضع ِ « رُسته » نادرست خوانده‌اند و متأسّفانه دكتر معين نيز بر اين برداشت ِ نادرست صحّه نهاده ! ( دكتر محجوب « رسته » را به ضمّ ِ اوّل مشكول نموده : رُسته . ضمناً ، اگر چه به اين بحث مربوط نمی‌شود : در چاپ ِ بنياد ِ فرهنگ ، و چاپ ِ مجدّد ِ آقای ِ محمّد روشن ، « مرد » با واو آمده : مورد ؛ و اين درست‌تر است . )
و امّا توضيح ِ مطلب :
پيش از هر چيز ، - اگر چه اين تذكّر ، فقره‌ی ِ مورد ِ بحث را در بر نمی‌گيرد – يادآوری ِ اين نكته ضروری است كه در مطالعه‌ی ِ اشعار ِ كهن ( همان‌گونه كه به وجهی ديگر ، در متون ِ منثور نيز ) بايد زمان ِ اثر و موازين ِ زبانی ِ تاريخی ِ مربوط به آن را پيش ِ چشم داشته باشيم ، و نگر و انگاره‌های ِ بعدی و يا امروزين را در داوری ِ خود دخالت ندهيم . فی‌المثل ، اگر شمس ِ قيس « اختلاف ِ مَجری » را از آن قبيح‌تر می‌شمرَد كه در زمره‌ی ِ عيوب ِ قوافی درخور ِ نامی ‌باشد [ رك : المعجم ، ص 283 و 285 ] ، نبايد با اين ملاك در شعر ِ پيشينيان ِ او ، در پی ِ غلط ِ قافيه بگرديم ؛ و مثلاً قافيه‌ی ِ اين بيت ِ فردوسی را غلط ِ محض و مسلّم به شمار آوريم :
                                        دبير ِ خردمند بنوشت خوب
                                        پديد آوريد اندر آن زشت و خوب

1. ويس و رامين ، اثری است از ميانه‌ی ِ سده‌ی ِ پنجم ، و در اشعار ِ سده‌های ِ 4 و 5 ، موازين ِ قافيه – همچنان كه چند و چون ِ ديگر اجزای ِ شعر – با آنچه كه در نيمه‌ی ِ نخست ِ سده‌ی ِ هفتم ، توسّط ِ اديب و ناقد ِ بزرگ : شمس ِ قيس ِ رازی ، در كتاب ِ بسيار ارزشمند و بی‌نظير ِ او : المعجم فی معايير اشعار العجم ، بيان شده ، برابری ِ كامل نداشته است . مواردی هست كه وی آن را در شمار ِ عيوب ِ واضح و فاضح ِ قافيه – و يا وزن – می‌آورد ، امّا در اشعار ِ برترين اساتيد ِ متقدّم ، نمونه‌ها دارد !
2. به فرض كه همان موازين ِ مطروحه‌ی ِ شمس ِ قيس را حرف ِ آخر بدانيم ، چرا بايد وارونه عمل كنيم و به جای ِ گفتن ِ اين كه « در اين بيت ِ فخرالدّين اسعد ، ايراد ِ قافيه وجود دارد . » ( اگر چه ، بنده به « غلط ِ قافيه » در شعر ِ همانندان ِ فخرالدّين اسعد ، اصلاً و ابداً باور ندارم ) ، دست به تغيير ِ تلفّظ ِ واژه‌ای بزنيم ؛ و اين تغيير چنان باشد كه در هيچ منبع و مأخذی نتوانيم برای ِ آن سندی بيابيم و دليلی اقامه كنيم ؟!
3. اين وجه در المعجم جايز دانسته شده : « ... در قوافی مطلق ، اختلاف حركت ماقبل قيد متحمّل است به نزديك بيشتر شعراء ، چنانك خسروی گفته است :
                                        من بنگردم ز مهر چون تو بگشتی
                                        زشتی باشد ز هر كه باشد زشتی
و دقيقی گفته است :
                                        برافكند ای صنم ابر بهشتی
                                        زمين را خلعت ارديبهشتی
                                        زمين بر سان خون‌آلود ديبا
                                        هوا بر سان نيل‌آلود مشتی
                                        به طعم نوش گشته چشمه‌ی آب
                                        به رنگ ديده‌ی آهوی دشتی
                                                                                » [ ص 270 – 269 ]
در قوافی ِ بيت ِ فخرالدّين اسعد ، « هاء » ، « حرف ِ وصل » است ( حرف ِ وصل آن است كه رَوی به وی پيوندد / المعجم ، 263 ) ؛ « تاء » ، « حرف ِ رَوی » است ؛ « سين » ، « حرف ِ قيد » . [ رك : همان ، ص 204 و 256 ]
پس اختلاف ِ حركت ِ rosta و šekasta نه تنها عيب نيست ( و شمس ِ قيس ذكر ِ احتراز نيز ننموده ) ، بلكه اگر هم كاملاً برابر ِ موازين ِ ادوار ِ بعد نباشد ، عيبی چندان بزرگ محسوب نمی‌شود كه بتوان نسبت ِ ارتكاب ِ آن به فخرالدّين اسعد را غير ِ قابل ِ باور دانست ، و برای ِ توجيه ِ آن ، به تلفّظی غريب و بی‌سابقه برای ِ « رُسته » قائل شد !
□
قافيه‌ی ِ مطلق آن است كه در آن پس از حرف ِ رَوی ، حرف يا حروفی آمده و بدان پيوسته باشد ؛ مانند « هاء » در « رُسته » و « شكسته » ، و « ميم » در « رَستم» و « بستم » . ( شمس ِ قيس ، انواع ِ قوافی ِ مطلق را برشمرده و تشريح كرده است . رك : المعجم ، ص 277 و بعد . )
اگر بخواهيم فارغ از اصطلاحات ِ گيج‌كننده‌ی ِ فنّی ِ شمس ِ قيس به اين فقره بنگريم ، بايد بگوييم كه : وقتی بعد از حرف ِ اصلی ِ قافيه – كه بار ِ آهنگ و موسيقی را به دوش دارد - ، افزوده‌ای وجود داشته باشد ، اين پاره‌ی ِ افزوده كه در همه‌ی ِ قوافی – و در مثنوی ، در دو قافيه‌ی ِ هر بيت – يكسان است و تكرار می‌شود ، آهنگ و موسيقی ِ قافيه را شدّت می‌بخشد ( نظير ِ آنچه كه « رديف » ، به گونه‌ای ديگر ، بر موسيقی ِ شعر می‌افزايد ) ؛ و هم از اين رو‌ست كه اگر در چنين قافيه‌هايی ، مختصر ناهمگوني‌يی وجود داشته باشد ، پوشيده می‌مانَد .
برای ِ نمايش ِ تأثير ِ شگفت‌آور ِ« حرف ِ وصل » ، قصيده‌ی ِ زير ، از منوچهری ، مورد ِ بسيار روشنی است :
                                        نوروز در آمد ای منوچهری
                                        با لاله‌ی ِ سرخ و با گل ِ خمری
                                        مرغان ِ زبان‌گرفته را يكسر
                                        بگشاد زبان ِ سوری و عبری
                                                                                [ المعجم ، ص 257 ] (1)
- كه اگر حرف ِ وصل ِ « ياء » در كار نمی‌بود ، گوش ِ هيچ فارسی‌زبان ِ شعر‌ اَمخته‌ای « چِهر » و « خَمر » و « عِبر » را هم‌قافيه نمی‌شمرد !
البتّه ، مورد ِ قوافی ِ اين قصيده با مورد ِ قافيه‌ی ِ بيت ِ ويس و رامين تفاوت دارد . در آن بيت ، حركت ِ ماقبل ِ « قيد » مختلف شده ، و در اين قصيده خود ِ « حرف ِ قيد » مختلف گشته است .
شمس ِ قيس در اين باره می‌نويسد : « و التزام حرف قيد به جنس خويش در كل قصيده ... واجب باشد و هم بدين سبب آن را ( حرف ) قيد خوانده‌اند كه از موضع خويش نقل نكند و به حرفی ديگر متبدّل نشود الّا به عذر تنگی قوافی ؛ چنانك منوچهری گفته است : شعر ... ( دو بيت ِ بالا ) . و ميان هاء و ميم و باء [ در قيد ] جمع كرده است ضرورت را ، و چون شاعر به تبديل حرف قيد محتاج شود بايد كی قرب مخارج حروف رعايت كند تا قبح آن كمتر نمايد ؛ چنانك فردوسی گفته است : شعر
                                        چه گفت آن خداوند تنزيل [و] وحی
                                        خداوند امر و خداوند نهی
( كی ) قرب ِ مخرج ِ حاء و هاء نگاه داشته تا عيب ِ تبديل ِ [ حرف ِ ] قيد [ را ] پوشيده گردانيده است . و شايد [ بود ] كی اين حرف را قيد از بهر آن خوانده‌اند كی سكون آن لازم است همچون حرف ردف . » [ همان ، ص 8 – 257 ]

در اين باره ، نكته‌ای چند به نظر ِ نگارنده می‌رسد :
1 . اين كه شمس ِ قيس از « عذر ِ تنگی ِ قوافی » می‌گويد ، درست نمی‌نمايد . اگر خواننده به همين دو بيت بسنده كند ، سخن ِ مؤلّف پذيرفتنی است ، ليكن اين قصيده‌ی ِ منوچهری – كه به طور ِ كامل در ديوان ِ وی آمده – چهل و هفت بيت دارد ، و منوچهری تنها « ميان ِ هاء و ميم و باء » جمع نكرده بلكه در قوافی ِ اين قصيده ، بسياری ديگر از حروف نيز در موضع ِ « حرف ِ قيد » نشسته است : ماوراء النّهری ، قمری ، بصری ، كدری ، بی صبری ، بی حبری ، شهری ، ... !
2 . رعايت ِ قرب ِ مخارج ِ حروف را موجب ِ كمتر شدن ِ قبح ِ اشعاری با اين‌گونه قوافی شمرده ؛ و اين بدان معنا‌ست كه وی شعر ِ منوچهری را قبيح می‌شمرده ، در حالی كه به نظر ِ نگارنده ابداً چنين نيست ، بلكه اين قصيده ، همچون همه‌ی ِ اشعار ِ استاد منوچهری ، شعری است بغايت زيبا و خوش‌آهنگ و دلنشين . با همه‌ی ِ ادب و دانش ِ فراخ و تيز نگری ِ ستودنی ، كج‌طبع آدمی بوده است اين شمس ِ قيس . و علّت ِ آن ، به گمان ِ بنده ، اين است كه خود ِ وی به‌طبع شاعر نبوده است .
3 . اتفاقاً بنده بيت ِ فردوسی را كه شمس ِ قيس كم‌عيب‌تر از شعر ِ منوچهری شمرده ، در قافيه معيوب می‌بينم ( در حالی كه در قوافی ِ قصيده‌ی ِ منوچهری ، كمترين عيبی سراغ نمی‌توانم كرد ! ) .
شمس ِ قيس ، متوجّه ِ اين نكته‌ی ِ بسيار باريك نبوده كه قافيه‌ی ِ بيت ِ فردوسی « مطلق » نيست . بی‌ترديد ، وجود ِ « ياء » وی را به غلط افكنده ! اگر بيت به گونه‌ی ِ زير می‌بود – مثلاً - ، در اين بحث جای ِ طرح داشت : ( به وزن ِ متقارب مثمّن سالم )
                                        چه گفت آن خداوند ِ تنزيل و وحی‌ام
                                        خداوند ِ امر و خداوند ِ نهی‌ام
4 . بدين ترتيب ، بايد قافيه‌ی ِ بيت ِ فردوسی را غلط شمرد ؛ و بديهی است كه بيتی با قافيه‌ی ِ غلط ، نمی‌تواند سروده‌ی ِ فردوسی باشد ؛ به هيچ وجه ! (2)
دكتر محمود شفيعی در كتاب ِ « شاهنامه و دستور » [ ص 6 – 485 ] اين بيت و بيتی ديگر را ، به شاهد ِ عيبی از قافيه ، موسوم به « سناد » ذكر نموده . ( و « سناد » ، آن گونه كه شمس ِ قيس تعريف نموده [ المعجم ، ص 284 ] چيز ِ ديگری است . ) بيت ِ ديگر اين است :
                                        ببالا ستاره بسايد همی
                                        تنش را زمين برنتابد همی
                                                                   [ بروخيم ، 2 / 494 ]
در اين بيت ، قوافی « بسابد - نتابد » ، يا محتمل تر : « بساود / پساود – نتاود » بوده ؛ بدون ِ هيچ ترديدی . ( تصوّر نمی‌كنم كه وجوه ِ مزبور نياز به توضيح داشته باشد ؛ با اين همه ، محض ِ احتياط : سابيدن و ساويدن ، صورت‌های ديگری از فعل ِ ساييدن است كه تا به امروز نيز در برخی گونه‌های ِ زبانی [ گويش‌ها ] كاربرد دارد . پساويدن ، به معنای ِ « دست كشيدن و لمس كردن » است . تاويدن نيز صورتی است از تابيدن ؛ كه باز هم تا به امروز در برخی گونه‌ها باقی مانده . )
اين يكی از تأسّف‌بارترين مسائل در سنجش و پژوهش ِ متون ِ كهن است ، كه گاه اغلاط و تصرّفات ِ كاتبان و – اغلب – فضلا را ، به پای ِ شاعران و نويسندگان می‌نويسيم !
5 . عبارت ِ پايانی ِ شمس ِ قيس می‌رساند كه گويی خود ِ او در برداشت‌اش از اين نكته‌ی ِ فنّی و داوری‌اش در باره‌ی ِ شعر ِ منوچهری ، دچار ِ ترديد شده بوده است : « و شايد [ بود ] كی اين حرف را قيد از بهر آن خوانده‌اند كی سكون آن لازم است ... »
6 . با اين كه – همان‌طور‌كه گفته شد – قوافی ِ قصيده‌ی ِ منوچهری هيچ ايرادی ندارد و در اوج ِ كمال و زيبايی ِ موسيقايی نيز هست ، به نظر می‌رسد كه وی در اين‌گونه قافيه‌بندی ، از قافيه‌ی ِ شعر عربی متأثّر بوده است . البتّه ، نگارنده از زبان و شعر ِ عربی هيچ نمی‌دانم ؛ پس به همين اشاره‌ی ِ ابتر بسنده می‌كنم .
□□
برای ِ پايان بخشيدن به اين يادداشت ، به يادآوری ِ اين نكته می‌پردازم كه : در اشعار ِ كهن ، مواردی از گونه‌ی ِ بيت ِ فخرالدّين اسعد ، اندك نيست . و از آن جمله ، قصيده‌ای است از ناصر ِ خسرو ، كه در آن هر سه مصوّت ِ فتحه و ضمّه و كسره ، در موضع ِ حركت ِ پيش از حرف ِ قيد ديده می‌شود . قصيده در ديوان ِ ناصر ، چاپ ِ مينوی / محقّق ، به شماره‌ی ِ 214 آمده و مطلع ِ آن چنين است :
                                        بدخو جهان ترا ندهد دسته
                                        تا تو ز دست ِ او نشوی رسته

آدينه ، هفتم ِ تير ماه ِ 81
مهدی سهرابی

مشخّصات ِ منابع و مراجع :

برهان قاطع . محمّد حسين بن خلف تبريزی . به اهتمام دكتر محمّد معين . انتشارات امير كبير . پنجم ، 1376.
ديوان ِ منوچهری ِ دامغانی . تصحيح محمّد دبيرسياقی . انتشارات زوار . چهارم ، 1356 ( 2536 شاهنشاهی ).
ديوان ناصر خسرو . به تصحيح مجتبی مينوی – مهدی محقق . دانشگاه تهران . چهارم ، 1370.
شاهنامه . ژول مول . ( افست ) انتشارات اميركبير ( 7 جلد + 1 جلد مقدمه ) . سوّم ، 1363.
شاهنامه و دستور ( دستور زبان فارسی بر پايه‌ی شاهنامه‌ی فردوسی ... ) . فراهم‌آورنده و محقّق : دکتر محمود شفيعی . انتشارات دانشگاه تهران . دوّم ، 1377.
المعجم فی معايير اشعار العجم . شمس‌الدّين محمّد بن قيس‌الرّازی . به تصحيح محمّد بن عبدالوهّاب قزوينی . تصححيح ِ مجدّد مدرّس رضوی . کتابفروشی زوّار . سوّم ، 1360.
ويس و رامين . فخر الدين اسعد گرگانی . با مقدمه‌ی ِ مبسوط و حواشی و تعليقات و فرهنگ واژه‌ها و فهرست‌های سه‌گانه . به اهتمام محمّد جعفر محجوب . بنگاه نشر انديشه و کتابخانه‌ی ابن سينا ، اوّل (؟) ، 1337 . [ نسخه‌ی ِ نگارنده زيراکسی است . دوست ِ عزيزم م . ر. عطّاری زحمت ِ تهيّه آن را کشيده . ]
ويس و رامين . فخر الدين اسعد گرگانی . تصحيح ماگالی تودوا – الکساندر گواخاريا . انتشارات بنياد فرهنگ ايران . اول (؟) ، 1349. [ نسخه‌ی ِ نگارنده زيراکسی است . دوست ِ عزيزم م . ر. عطّاری زحمت ِ تهيّه آن را کشيده . ]
ويس و رامين . فخر الدين اسعد گرگانی . با مقدمه و تصحيح و تحشيه‌ی ِ محمّد روشن . صدای معاصر . اول ، 1377.

             پابرگ‌ها :

(1) . در ديوان ِ منوچهری – ص 108 – با مختصر اختلافی آمده ، كه البتّه در بحث ِ ما تفاوتی ايجاد نمی‌كند .
(2) . با عرض ِ كمال ِ تأسّف به حضور ِ با سعادت ِ معتقدان ِ به « تشيّع ِ فردوسی » بايد به عرض برسانم كه : اين بيت ، در بخشی از ديباچه‌ی ِ شاهنامه واقع می‌شود كه در آن فردوسی باصطلاح به ستايش ِ حضرت ِ رسول ِ اكرم ِ مسلمين و ائمّه‌ی ِ تشيّع ِ شيعيان پرداخته است . ( گويا اين ابيات از هجو ِ محمود باشد . كتاب‌ها را برای نقل ِ خانه‌ی ِ اجاره‌ای به هم ريخته‌ام . هر چه گشتم جلد ِ 1 پيدا نشد ! در مقدّمه‌ی ِ ژول مول ، ابيات ِ مزبور ، در هجو نامه آمده . البتّه اين در بحث ِ ما تفاوت ِ چندانی ايجاد نمی‌كند . )
،
بنده‌ی ِ نگارنده ، هيچ‌گونه باوری به اين كه فردوسی مسلمان بوده ندارم ، تا چه رسد به تشيّع ِ وی !! و در اين بی‌گُمانم كه ابيات ِ مزبور سروده‌ی ِ فردوسی نيست و بعدها به شاهنامه الحاق شده . در همه‌ی ِ شاهنامه ، هيچ‌جا ، ابياتی به اين ركاكت نمی‌توان يافت . چگونه است كه فردوسی در مديحه‌ی ِ گبركان شاهكار می‌كند و همه‌ی ِ زور ِ بی مانند ِ طبع‌اش را به كار می‌گيرد ، امّا وقتی نوبت به علی و آل ِ علی می‌رسد ، اين گونه سست‌طبعی به خرج می‌دهد ؟! اين از دو حال بيرون نيست : يا بايد پذيرفت كه اين چند بيت از فردوسی نيست و به زور به شاهنامه چپانده شده ، و يا بايد پذيرفت كه « رندی » سابقه‌اش به دوران ِ فردوسی هم می‌رسد : به هر دليل ناچار شده كه ابياتی در مدح ِ اسلام بگويد و اين چند بيت را آنچنان سست سرايش فرموده كه از پس ِ هزار سال ، اينك مهدی سهرابی بتواند با اطمينان ِ صد در صد ، در انتساب ِ آن به شخص ِ شاعر ترديد كرده و عدم ِ صحّت ِ انتساب ِ آن را طرح نمايد !!
و اگر هر گونه ترديدی در اين باره وجود داشت ، اكنون برطرف می‌شود : بيت ِ با قافيه‌ی ِ غلط ، نمی‌تواند سروده‌ی ِ فردوسی باشد .
آنچه مايه‌ی ِ تأسّف بی‌اندازه است اين است كه تا كنون هيچ‌يك از پژوهندگان متوجّه و متذكّر ِ اين نكته‌ی ِ بسيار مهم نشده‌اند ، و يا از اظهار ِ آن – به هر دليل – خودداری كرده‌اند .
من از چاپ‌های ِ شاهنامه ، تنها نسخه‌ی ِ ژول مول را دارم . ( نسخه‌ی ِ چاپ ِ انتشارات ِ امير كبير را هم دارم ، امّا اين را نمی‌توان در شمار ِ نسخ ِ مصحَّح ِ شاهنامه آورد . ) در اين زمينه ، آنچه دوست داشتم كه می‌داشتم ، چاپ ِ مشهور ِ مسكو است ، و بعد چاپ ِ مجتبی مينوی ( كه گويا تنها بخش‌هايی از شاهنامه است ) و ديگر نسخه‌ی ِ مصحَّح ِ استاد خالقی مطلق كه نمی‌دانم تا كجا پيش رفته .
و امّا ، گويا اين چند بيت ِ ركيك حتّی در چاپ ِ دكتر خالقی مطلق هم آمده . ( گويا نسخه‌ی ِ اساس ِ ايشان ، همان نسخه‌ی ِ خطّی ِ فلورانس باشد ) اگر اين چند بيت حتّی در نسخه‌ای مورَّخ ِ 400 هجری هم باشد [ كه فرض ِ محال است ! ] باز هم دليل نمی‌شود كه در باره‌ی ِ آن بحث نكنيم ؛ بلكه حتّی اگر در نسخه‌ای به خطّ ِ شخص ِ فردوسی آمده باشد !!
امّا من به استناد ِ همين يك بيت راه را كوتاه می‌كنم : اين بيت نمی‌تواند سروده‌ی ِ فردوسی – استاد ِ سخن – باشد ؛ و بنا بر اين ، بايد ساير ِ ابيات ِ مربوط را هم جعلی دانست ؛ و در اين صورت ، تمام ِ اين چند بيت ِ مديحه‌ی ِ محمّد و علی ، « جعلی » محسوب می‌شود !
نمی‌توانم از اظهار ِ اين تأسّف خودداری كنم كه : بعضی از اساتيد ِ بزرگوار ِ ما در مورد ِ برخی ابيات ِ شاهنامه ، ترديد نموده‌اند ؛ از جمله در مورد ِ دو بيت ِ بسيار كوبنده‌ی ِ :
                                        ز شير ِ شتر خوردن و سوسمار
                                        عرب را به جايی رسيده است كار
                                        كه تاج ِ كيان را كند آرزو
                                        تفو بر تو ای چرخ ِ گردون ، تفو
من در اين كه ممكن است اين دو بيت ساختگی باشد يا نه ، بحث نمی‌كنم ( الّا اين كه می‌گويم : اگر هم اين دو بيت از فردوسی نبوده باشد ، از آن گونه‌ای است كه اگر زنده می‌شد بر قلم ِ سراينده بوسه می‌زد ، كه : دم ِ آقا رو ! دستت درد نكنه ! يادم رفته بود !! ) ؛ بلكه سخنم اين است كه : حضرات ِ اساتيد ِ گرامی ! چرا هيچ وقت در باره‌ی ِ چند بيت ِ مديحه‌ی ِ موجود در ديباچه بحث نكرده‌ايد ؟!!!
در هر حال ، بنده به استناد ِ غلطی ِ همين يك بيت ، كلّ ِ ابيات ِ « محمّد بدو اندرون با علی ... » را رد كرده و آن را جعل ِ محض می‌دانم .

M.Sohrabi
http://fardayerowshan.blogspot.com
http://borzinmehr.blogspot.com
http://digbedig.blogspot.com
http://www.freewebs.com/borzinmehr
http://borzinmehr.blogfa.com